Quan hệ đối thoại ASEAN-EU
10:55 30/10/2020

Quan hệ đối thoại ASEAN-EU đã được chính thức hóa khi Hội nghị Bộ trưởng ASEAN lần thứ 10 (AMM), được tổ chức vào ngày 5-8/07/1977, đã nhất trí về quan hệ và hợp tác chính thức với Cộng đồng Kinh tế châu Âu (EEC), trong đó bao gồm Hội đồng Bộ trưởng các Bộ EEC, Đại diện thường trực của các nước EEC và Ủy Ban EEC.

Quan hệ đối thoại ASEAN-EU được thể chế hoá với việc ký kết Hiệp định Hợp tác ASEAN-EEC ngày 7/3/1980, và từ đó EU đã trở thành Đối tác Đối thoại ASEAN. Quan hệ đối thoại đã nhanh chóng phát triển và mở rộng bao trùm các lĩnh vực như chính trị và an ninh, kinh tế và thương mại, xã hội và văn hóa, và hợp tác phát triển. Quan hệ ASEAN-EU cũng được tăng cường bởi tiến trình hợp tác Á-Âu (ASEM).

 Hợp tác chính trị an ninh

Các cuộc họp Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN-EU (AEMM), và sự tham gia của EU tại Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN-EU (PMC) hàng năm đóng góp đáng kể vào quan hệ đối thoại và trao đổi quan điểm về các vấn đề khu vực và quốc tế cùng quan tâm và định hướng phát triển tương lai.

Tại cuộc họp Ủy ban hợp tác chung ASEAN-EU (JCC) lần thứ 18, ngày 30/11/2010 tại Ban Thư ký ASEAN, các bên đã đồng ý họp tổ chức các cuộc họp JCC hàng năm (tham dự gồm Ủy ban thường trực các nước tại ASEAN và EU)

Trong những năm qua, EU đã tích cực tham gia vào Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), đồng chủ trì một số giữa kỳ cuộc họp giữa kỳ (ISMs) về các biện pháp xây dựng lòng tin, tham gia vào các cuộc họp giữa kỳ về Ngoại giao phòng ngừa.

Tuyên bố chung ASEAN-EU hợp tác chống khủng bố năm 2003 đại diện cho cam kết của cả hai bên trong việc tiếp tục phối hợp chặt chẽ với nhau trong việc ứng phó với những thách thức của khủng bố quốc tế và đóng góp vào những nỗ lực quốc tế chống khủng bố.Theo đó, hai bên đang thực hiện một chương trình hợp tác ba năm (2008-2011) về di cư và quản lý biên giới.

Quan hệ đối thoại ASEAN-EU đã đạt một cột mốc quan trọng với việc thông qua Tuyên bố Nuremberg về Tăng cường Quan hệ đối tác EU-ASEAN trong năm 2007. Tuyên bố đưa ra tầm nhìn dài hạn và cam kết của cả hai bên nỗ lực thực hiện các mục tiêu chung những năm tới.

ASEAN và  Liên minh Châu Âu đã đánh dấu kỷ niệm 30 năm quan hệ đối thoại tại Hội nghị Cấp cao kỷ niệm ASEAN-EU, tháng 11/2007 tại Singapore. Tại Hội nghị, các nhà Lãnh đạo đã thông qua Tuyên bố chung  quyết tâm giải quyết những thách thức liên quan đến biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng, các vấn đề môi trường và các vấn đề khác. Kế hoạch Hành động thực hiện Tuyên bố Nuremberg về Tăng cường Quan hệ đối tác EU-ASEAN cùng với danh mục hoạt động triển khai Kế hoạch hành động ASEAN-EU cũng đã được thông qua để bắt đầu các bước và các hoạt động cụ thể để thúc đẩy quan hệ đối thoại ASEAN-EU.

Sau khi Hiến chương ASEAN có hiệu lực và dựa trên nền tảng quan hệ đối tác chặt chẽ ASEAN-EU, hiện nay đã có 20 đại sứ về ASEAN, từ các nước thành viên EU, các nước thành viên EU khác sẽ tiếp tục cử Đại sứ về ASEAN theo luật pháp quốc gia và các quy định từng nước. Một cố vấn đặc biệt cũng đã được bổ nhiệm trong Phái đoàn EC tại Jakarta để tăng cường mối quan hệ với ASEAN.

Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN-EU lần thứ 17 (AEMM) đã được tổ chức vào ngày 27-28/05/2009 tại Phnom Penh, Campuchia. Hội nghị đã thông qua Chương trình nghị sự Phnom Penh triển khai Kế hoạch Hành động ASEAN-EU.  Đây được xem như một chương trình hành động làm sâu sắc thêm và tăng cường hợp tác trong mọi lĩnh vực giữa ASEAN và EU giai đoạn 2009-2010.

Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN-EU lần thứ 18 với chủ đề "Đối tác trong hội nhập khu vực", được tổ chức tại Madrid, ngày 26/05/2010. Hội nghị đã thoả thuận một danh sách chỉ dẫn mới các hoạt động 2011-2012 để tiếp tục thực hiện Chương trình nghị sự Phnom Penh.

EU tham gia Hiệp ước thân thiện và hợp tác TAC: Nghị định thư thứ ba sửa đổi TAC đã được ký bởi các Bên ký kết TAC bên lề ARF lần thứ 17, ngày 23/07/2010 tại Hà Nội. Khi Nghị định thư thứ ba được phê chuẩn bởi tất cả các Bên ký kết sẽ cho phép sự tham gia của các tổ chức khu vực mà các thành viên là quốc gia có chủ quyền, chẳng hạn như Liên minh châu Âu. EU trông đợi sự phê chuẩn đầy đủ đối với Nghị định thư thứ ba sửa đổi Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác Đông Nam Á (TAC) bởi tất cả các bên ký kết để sớm gia nhập TAC.

Tại Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN-EU (PMC) (Bali, 07/2011), hai bên đã ghi nhận những tiến bộ thực hiện Kế hoạch Hành động thực hiện Tuyên bố Nu-rem-bớc về Quan hệ Đối tác Tăng cường ASEAN-EU (2007-2012), và các hoạt động hợp tác trong danh sách Chương trình Định hướng hợp tác trong các lĩnh vực ưu tiên ASEAN-EU MIP 2011-2013. ASEAN và EU khẳng định cam kết tiếp tục tăng cường quan hệ đối thoại thông qua các chương trình và hoạt động mà hai bên cùng có lợi như giáo dục, năng lượng, thương mại và đầu tư, dữ liệu, quản lý biên giới, hàng không dân dụng, quyền sở hữu trí tuệ.

Hợp tác kinh tế

Tổng thương mại ASEAN với EU giảm tới 171,7 tỷ USD trong năm 2009, giảm 16% so với năm 2008, ảnh hưởng từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu. Mặc dù vậy, châu Âu vẫn là thị trường xuất khẩu hàng đầu của ASEAN, với thị phần 11,2% tổng kim ngạch xuất khẩu của ASEAN trong năm 2009. Trong năm 2010, EU nhập khẩu 87 tỷ Euro tính theo giá trị của hàng hoá từ ASEAN, cao hơn 10% so với cuộc khủng hoảng trước 2007, thương mại ASEAN-EU phục hồi đáng kể (Dự kiến có thể vượt mức 200 tỷ USD của năm 2008). Tính theo tổng chỉ số thương mại, EU đứng thứ hai sau Trung Quốc, do ASEAN nhập khẩu cao hơn từ Trung Quốc. Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), ASEAN đã nhận được tổng cộng 7,2 tỷ USD từ EU trong năm 2009 và chiếm 18,4% tổng dòng vốn FDI vào ASEAN trong năm 2009, đây được coi như là nguồn lớn nhất trong các dòng đầu tư vào ASEAN trong năm 2009.

Số lượng khách du lịch đến từ các nước EU cũng đã tăng từ 5,4 triệu trong 2006 lên 6,6 triệu trong năm 2009. Số liệu thống kê thương mại và đầu tư giữa ASEAN và các bên đối tác tác đối thoại (bao gồm cả Liên minh Châu Âu) có thể xem tại địa chỉ: http://www.asean.org/22122.htm.

Nhằm tăng cường dòng thương mại và đầu tư giữa hai khu vực, ASEAN và EU đã nhất trí triển khai các Sáng kiến Thương mại Liên khu vực ASEAN-EU (TREATI), một cơ chế đối thoại về các vấn đề liên quan đến kinh tế và thương mại. TREATI cũng bao gồm cả các hỗ trợ kỹ thuật và tạo dựng nền tảng cho việc xây dựng một FTA ASEAN-EU.

Sau khi thiết lập TREATI, nhiều hoạt động đã được triển khai trong giai đoạn 2004-2009, trong đó có các cuộc hội thảo và tham vấn giữa các quan chức EU và ASEAN cùng đại diện doanh nghiệp về những vấn đề liên quan đến thương mại, đầu tư, an toàn thực phẩm, vệ sinh dịch tễ và hải quan.

EU cũng đã hỗ trợ phát triển kinh tế thông qua Chương trình ASEAN-EU về Hỗ trợ Hội nhập khu vực giai đoạn II (APRIS II) và Hỗ trợ từ EU vì Hội nhập khu vực ASEAN (ARISE).

Quan hệ kinh tế ASEAN-EU dự kiến sẽ còn được thúc đẩy và tăng cường mạnh mẽ hơn nữa với việc bắt đầu triển khai đàm phán ASEAN-EU FTA từ tháng 5/2007. Một Ủy ban Hỗn hợp (JC) gồm các quan chức cao cấp của cả hai bên đã bắt đầu thảo luận về phương thức, chương trình làm việc và thời gian biểu cho các cuộc đàm phán FTA. Ủy ban đã họp 7 lần và đã thảo luận nhiều vấn đề chi tiết khác nhau liên quan đến việc xây dựng FTA. Hai bên đã lập 6 nhóm chuyên gia về Dịch vụ-Đầu tư; Nguồn gốc xuất xứ; Vệ sinh dịch tễ; các Biện pháp thực hiện; các Rào cản kỹ thuật thương mại; và Hải quan-Giải quyết tranh chấp-thuận lợi thương mại. Tuy nhiên, do hai bên chưa thống nhất về thể thức đàm phán FTA, cuộc họp Ủy ban hỗn hợp lần thứ 7 (Kuala Lumpur, 5-6/3/2009) nhất trí tạm dừng các cuộc đàm phán.

Tại Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN-EU (PMC) (Hà Nội, 22/07/2010), ASEAN và EU hoan nghênh cam kết tăng cường hơn nữa quan hệ thương mại giữa hai khu vực, và ghi nhận việc khởi động đàm phán khu vực tự do mậu dịch song phương giữa EU và nhiều nước thành viên ASEAN.

Hội nghị Thượng đỉnh Kinh doanh ASEAN-EU đã được tổ chức 5/5/2011 tại Jakarta, Indonesia, đã đưa ra những đề xuất, giải pháp cụ thể nhằm thúc đẩy hợp tác kinh tế giữa hai bên.

Hợp tác chuyên ngành và hợp tác phát triển

ASEAN và EU đã thiết lập Cơ chế đối thoại khu vực ASEAN-EC (READI) nhằm thúc đẩy đối thoại về các lĩnh vực phi thương mại. Hai bên đã tổ chức một số cuộc họp tham vấn về buôn người, công nghệ thông tin, việc làm, giao thông hàng không, và biến đổi khí hậu. Hai bên cũng tổ chức một số cuộc tham vấn trong các lĩnh vực khác như năng lượng và khoa học công nghệ; đồng thời đang xúc tiến tổ chức tham vấn về khai khoáng, môi trường biển, cứu trợ thiên tai và thú y.

EU tích cực hỗ trợ các nỗ lực tăng cường liên kết khu vực và xây dựng cộng đồng của ASEAN. Hai bên đã triển khai một số chương trình hợp tác trong các lĩnh vực như tiêu chuẩn chất lượng, đánh giá chất lượng hàng hóa, sở hữu trí tuệ, năng lượng, môi trường, tăng cường năng lực, và giáo dục sau đại học. EU đã dành 70 triệu euro hỗ trợ các chương trình hợp tác ASEAN-EU giai đoạn 2007-2013; và 1.3 triệu Euro trợ cấp phát triển và xóa đói giảm nghèo cho các nước ASEAN theo kênh song phương, nhằm giúp thu hẹp khoảng cách phát triển trong khu vực. EU cũng đề xuất hỗ trợ ASEAN trong khuôn khổ Chương trình Định hướng hợp tác trong các lĩnh vực ưu tiên ASEAN-EU MIP 2011-2013 (tổng tài trợ 30 triệu EUR) với trọng tâm nhằm tạo điều kiện thực thi Hiến chương ASEAN cũng như Lộ trình xây dựng Cộng đồng ASEAN.

Các chương trình đang được triển khai gồm: Chương trình Hỗ trợ Liên kết Khu vực ASEAN-EU giai đoạn II (APRIS II); Trung tâm Đa dạng Sinh học ASEAN (ACB); Chương trình Tăng cường Năng lực Thống kê ASEAN-EU; Chương trình Quản lý Biên giới và Di cư ASEAN-EU; Dự án ASEAN về Bảo vệ Quyền Sở hữu Trí tuệ (ECAP III); Dự án Liên kết Vận tải Hàng không ASEAN (AATIP); Hỗ trợ Tăng cường Năng lực Đàm phán FTA hỗ trợ tiến trình đàm phán FTA ASEAN-EU; và Cơ chế Đối thoại khu vực ASEAN-EC (READI) nhằm hỗ trợ tiến trình Liên kết Kinh tế ASEAN; Hiệp định ASEAN về quản lý thảm họa và Cứu trợ khẩn cấp đã chính thức có hiệu lực (AADMER).

Tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN–EU lần thứ 18 (Madrid, 26-27/05/2010), các Bộ trưởng ghi nhận sự tương đồng giữa thị trường vận tải hàng không trong EU và thị trường vận tải hàng không ASEAN dự kiến hình thành vào năm 2015, đồng thời cũng bày tỏ mối tâm chia sẻ kinh nghiệm nhằm đem lại lợi ích cho cả 2 bên. Qua đó, các Bộ trưởng đồng ý tăng cường hợp tác kỹ thuật và quy tắc trong lĩnh vực vận tải đường không như quản lý vận tải hàng không, an ninh hàng không, an toàn hàng không, quy tắc về môi trường và kinh tế. Đồng thời cũng tỏ ý hoan nghênh Kế hoạch nhằm triển khai khung hợp tác cho Đối thoại ASEAN-EC về năng lượng.

Tại Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN-EU (PMC) (Hà Nội, ngày 22/07/2010), các Bộ trưởng cũng khẳng định lại cam kết tại Ma-đơ-rít, Tây Ban Nha nhằm tăng cường hợp tác và đối thoại trong các lĩnh vực như chống khủng bố, an ninh năng lượng và lương thực, quản lý thảm hoạ, khoa học và công nghệ, giao lưu nhân dân, và biến đổi khí hậu và môi trường, thông qua các cơ chế hiện có như Sáng kiến Thương Mại Liên Khu vực EU-ASEAN (TREATI) và Sáng kiến Đối thoại Khu vực EU-ASEAN (READI).