Quan hệ đối thoại ASEAN-Trung Quốc
09:29 14/08/2020

Quan hệ đối thoại ASEAN-Trung Quốc chính thức được thiết lập năm 1991 khi Trung Quốc được mời tham dự Phiên khai mạc Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN (AMM) lần thứ 24 với tư cách Khách mời của Chính phủ Ma-lai-xi-a vào tháng 7 năm 1991 tại Ku-a-la Lăm-pơ, Ma-lai-xi-a. Trung Quốc chính thức trở thành Đối tác đối thoại đầy đủ của ASEAN tại AMM lần thứ 29 vào tháng 7 năm 1996 tại Gia-các-ta, In-đô-nê-xi-a.

Tại Hội nghị Cấp cao ASEAN-Trung Quốc lần thứ 10 năm 2003 tại Bali, In-đô-xi-a, hai bên đã ký Tuyên bố chung về Quan hệ Đối tác Chiến lược vì Hòa bình và Thịnh vượng, đưa quan hệ đối thoại nâng lên tầm cao mới. Để triển khai Tuyên bố chung, hai bên đã thông qua Kế hoạch hành động 5 năm (2005-2010) vào năm 2004, đóng vai trò là một kế hoạch tổng thể nhằm mở rộng và làm sâu sắc thêm quan hệ đối thoại ASEAN-Trung Quốc một cách toàn diện và cùng có lợi vì hòa bình và phát triển thịnh vượng tại khu vực. Sau khi triển khai thành công Kế hoạch hành động 5 năm (2011-2015) lần thứ nhất, Kế hoạch hành động mới giai đoạn 2011-2015 đã được thông qua tại Hội nghị Cấp cao ASEAN-Trung Quốc lần thứ 13 tháng 10 năm 2010 tại Hà Nội.

ASEAN và Trung Quốc đã nhất trí tăng cường hợp tác trên 11 lĩnh vực ưu tiên hợp tác, cụ thể là nông nghiệp, thông tin và công nghệ thông tin liên lạc, phát triển nguồn nhân lực, phát triển lưu vực Mê Kông, năng lượng, đầu tư, vận tải, văn hóa, y tế công cộng, du lịch và môi trường.

Hai bên cũng đã phối hợp tổ chức các hoạt động kỷ niệm, đặc biệt là tổ chức thành công Cấp cao kỷ niệm ASEAN-Trung Quốc, nhân dịp 15 năm và 20 năm thành lập quan hệ đối thoại  lần lượt vào tháng 10 năm 2006 tại Nam Ninh, Trung Quốc, và vào tháng 11 năm 2011 tại Ba-li, In-đô-nê-xi-a. Tại các Cấp cao kỷ niệm, hai bên đã thông qua các Tuyên bố chung để củng cố hơn nữa quan hệ đối tác chiến lược ASEAN-Trung Quốc vì hòa bình và thịnh vượng.

Hợp tác chính trị an ninh  

Để xây dựng một nền tảng vững mạnh cho hợp tác lâu dài, ASEAN và Trung Quốc đã ký một số văn kiện chính trong lĩnh vực chính trị và an ninh, bao gồm Tuyên bố chung về Hợp tác ASEAN-Trung Quốc hướng tới thế kỷ 21 (1997), Tuyên bố chung của ASEAN và Trung Quốc về Hợp tác trong lĩnh vực Vấn đề An ninh Phi truyền thống (2002), Tuyên bố về Cách Ứng xử giữa các Bên trên Biển Đông (DOC) (2002), Tuyên bố chung về Quan hệ đối tác chiến lược ASEAN-Trung Quốc vì Hòa bình và Thịnh vượng (2003), các Tuyên bố chung của Hội nghị Cấp cao Kỷ niệm ASEAN-Trung Quốc năm 2006 và 2011, và các văn kiện quan trọng khác.

ASEAN và Trung Quốc tiếp tục tăng cường thắt chặt quan hệ đối tác chiến lược thông qua đối thoại và tham vấn thường xuyên, như Hội nghị Cấp cao ASEAN-Trung Quốc, Hội nghị Bộ trưởng ASEAN-Trung Quốc, Cuộc họp Tham vấn Quan chức Cao cấp ASEAN-Trung Quốc và các cuộc họp liên quan khác về các vấn đề song phương, khu vực và toàn cầu cùng quan tâm. Trung Quốc ủng hộ ASEAN đóng vai trò là động lực chính của các tiến trình khu vực do ASEAN khởi xướng như ASEAN+3, Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN Mở rộng (ADMM +) và Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS).

Trung Quốc là Đối tác Đối thoại Đầu tiên của ASEAN tham gia vào Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC) tại Hội nghị Cấp cao ASEAN-Trung Quốc lần thứ 7 vào tháng 10 năm 2003 tại Bali, góp phần nâng tầm Hiệp ước TAC với tư cách là một bộ quy tắc ứng xử cho quan hệ giữa các nước trong khu vực. Trung Quốc cũng bày tỏ ý định tham gia vào Nghị định thư của Hiệp ước Khu vực Đông Nam Á không Vũ khí hạt nhân (SEANWFZ). 

Nhằm triển khai Tuyên bố DOC, Cuộc họp Quan chức Cấp cao ASEAN-Trung Quốc (SOM) lần đầu tiên và lần thứ hai về triển khai DOC đã được tổ chức lần lượt vào tháng 12 năm 2004 tại Ku-a-la Lăm-pơ và tháng 5 năm 2006 ở Xiêm Riệp. Cuộc họp SOM ASEAN-Trung Quốc lần thứ 3 về Triển khai DOC đã được nối lại vào ngày 20 tháng 7 năm 2011 tại Ba-li, In-đô-nê-xi-a và đã thông qua dự thảo Bản Quy tắc Hướng dẫn Triển khai Tuyên bố DOC. Hội nghị Ngoại trưởng ASEAN-Trung Quốc (PMC+Trung Quốc) vào ngày 21 tháng 7 năm 2011 tại Ba-li, In-đô-nê-xi-a đã chính thức thông qua Bản Quy tắc Hướng dẫn này, thể hiện một kết quả và tiến triển đáng kể trong việc thực hiện Tuyên bố DOC, tiếp tục góp phần thúc đẩy hòa bình, ổn định và thịnh vượng trong khu vực, đặc biệt là nhân dịp kỷ niệm 20 năm quan hệ đối thoại ASEAN-Trung Quốc.

Nhằm thực hiện Tuyên bố chung trong lĩnh vực các vấn đề an ninh phi truyền thống, hai bên đã ký Bản ghi nhớ (MOU) giai đoạn 2004-2009 về hợp tác trong lĩnh vực các vấn đề an ninh phi truyền thống vào tháng 1 năm 2004 tại Băng-cốc. Sau khi MOU giai đoạn 2004-2009 hết hạn, hai bên đã ký MOU về hợp tác trong các vấn đề an ninh phi truyền thống cho giai đoạn mới 2010-2014 vào tháng 11 năm 2009 ở Xiêm Riệp. Để triển khai MOU, ASEAN và Trung Quốc cũng đã thông qua Kế hoạch hành động về Hợp tác trong lĩnh vực các vấn đề an ninh phi truyền thống tại Hội nghị lần thứ 2 Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN-Trung Quốc về Chống tội phạm xuyên quốc gia (AMMTC + Trung Quốc) vào ngày 12 tháng 10 năm 2011 tại Ba-li, In-đô-nê-xi-a.

Nhằm nỗ lực loại bỏ các mối đe dọa ma túy bất hợp pháp vào năm 2015, ASEAN và Trung Quốc đã tăng cường hợp tác thông qua Chương trình các Hoạt động hợp tác ASEAN-Trung Quốc đối phó với các loại ma túy nguy hiểm (ACCORD) được thành lập vào năm 2001 tại Bali để thúc đẩy hợp tác khu vực để kiểm soát và phòng chống ma túy.

Văn phòng phụ trách các vấn đề ASEAN trong Đại sứ quán Trung Quốc tại Gia-các-ta được thành lập vào tháng 10 năm 2010 nhằm góp phần tăng cường hợp tác giữa ASEAN và Trung Quốc. Hiện nay, bà Đồng Hiểu Linh đang đảm nhận vai trò Đại sứ Trung Quốc tại ASEAN từ ngày 01 Tháng Ba năm 2011.

Hợp tác kinh tế

Quan hệ kinh tế thương mại giữa ASEAN và Trung Quốc đã được phát triển nhanh chóng trong những năm qua, đặc biệt là sau khi ký kết Hiệp định khung về Hợp tác kinh tế toàn diện vào tháng 11 năm 2002 để thành lập Khu vực Thương mại Tự do ASEAN-Trung Quốc (ACFTA).

Nhằm triển khai thành lập khu vực ACFTA, các Hiệp định Thương mại Hàng hóa, Thương mại trong Hiệp định và Hiệp định đầu tư theo Hiệp định khung hợp tác kinh tế toàn diện đã lần lượt được ký vào ngày 29 tháng 11 năm 2004, ngày 14 tháng 1 năm 2007 và ngày 15 tháng 8 năm 2009. Hội nghị Tham vấn Bộ trưởng Kinh tế ASEAN và Trung Quốc (AEM-MOFCOM) họp vào ngày 10 tháng 8 năm 2011 tại Manado, Indonesia, thông qua việc thành lập Ủy ban hỗn hợp FTA ASEAN-Trung Quốc với nhiệm vụ chính là giám sát, giám sát, điều phối và kiểm điểm việc thực hiện các Hiệp định. Khu vực ACFTA chính thức có hiệu lực vào ngày 01 tháng 1 năm 2010 cho các nước ASEAN-6 và Trung Quốc, với gần 97% các loại thuế quan cho sản phẩm thuộc hạng mục bình thường sẽ xuống còn 0. Các nước CLMV sẽ thực hiện đầy đủ ACFTA vào 1 tháng 1 năm 2015.

Từ khi khởi động FTA vào năm 2003, thương mại của ASEAN với Trung Quốc đã đi lên với tăng trưởng trung bình hàng năm là 26%, kết quả là tăng hơn ba lần thương mại của ASEAN với Trung Quốc, từ 59.6 tỉ USD năm 2003 tới 192.7tỉ USD năm 2008. Trong năm 2010, thương mại giữa ASEAN và Trung Quốc cho thấy một sự phục hồi mạnh từ sự suy giảm trong năm 2009 sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu. Xuất khẩu của ASEAN sang Trung Quốc tăng 39,1%, từ 81,6 tỷ USD trong năm 2009 lên 113,5 tỷ USD trong năm 2010, trở thành thị trường xuất khẩu lớn thứ hai của ASEAN. Nhập khẩu tăng 21,8% từ 96,6 tỷ USD trong năm 2009 lên 117,7 tỷ USD trong năm 2010. Trung Quốc vẫn tiếp tục duy trì vị trí là đối tác thương mại lớn nhất của ASEAN, chiếm 11,3% tổng giá trị thương mại của ASEAN. ASEAN là đối tác thương mại lớn thứ 4 của Trung Quốc, chiếm 9,8% tổng giá trị thương mại của Trung Quốc. Trong nửa đầu năm 2011, ASEAN đã trở thành đối tác thương mại lớn thứ 3 của Trung Quốc.

Theo thống kê của ASEAN, các dòng chảy đầu tư trực tiếp nước ngoài từ Trung Quốc vào ASEAN giảm 32,0%, từ 3,9 tỷ đôla trong năm 2009 xuống còn 2,7 tỷ đôla trong năm 2010. Theo số liệu thống kê Trung Quốc, đầu tư trực tiếp của Trung Quốc trong ASEAN đạt 12,5 tỷ đôla, gần một nửa trong số đó đã được thực hiện trong hai năm qua.

Trong cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu trong năm 2009, Trung Quốc đã dành một khoản vay 15 tỷ đôla để các nước thành viên ASEAN phát triển kinh tế, được sử dụng chủ yếu cho các hoạt động phát triển cơ sở hạ tầng và tăng cường kết nối. Đồng thời, tại Hội nghị Cấp cao ASEAN-Trung Quốc lần thứ 12 vào 24 tháng 10 năm 2009 tại Cha-am Hua Hin, Thái Lan, Trung Quốc đã thông báo sáng kiến thành lập một Quỹ Hợp tác Đầu tư Trung Quốc-ASEAN 10 tỉ USD để tài trợ những dự án hợp tác đầu tư ASEAN-Trung Quốc lớn về cơ sở hạ tầng, năng lượng và nguồn lực, công nghệ thông tin và truyền thông và các lĩnh vực khác.

Hội chợ EXPO ASEAN-Trung Quốc (CAEXPO) giới thiệu các sản phẩm từ các nước ASEAN và Trung Quốc được tổ chức trên cơ sở hàng năm tại Nam Ninh, Trung Quốc từ năm 2004. Ngoài ra, Hội nghị Cấp cao Kinh doanh và Đầu tư ASEAN-Trung Quốc (CABIS) được tổ chức để cùng thời điểm với CAEXPO hàng năm, là cầu nối hiệu quả gắn kết chính phủ và khu vực tư nhân với nhau để trao đổi quan điểm về những vấn đề ảnh hưởng đến nền kinh tế và các doanh nghiệp của nước thành viên ASEAN và Trung Quốc. Hội chợ CAEXPO lần thứ 8 đã được tổ chức vào ngày 21-26 tháng 10 2011 tại Nam Ninh, Trung Quốc với chủ đề: Hợp tác bảo vệ môi trường.

Biên bản ghi nhớ (MOU) về thành lập Trung tâm ASEAN-Trung Quốc đã được ký kết trong năm 2009. Trang Web điện tử của Trung tâm ASEAN-Trung Quốc đã được khai trương nhân dịp Hội nghị Cấp cao ASEAN-Trung Quốc lần thứ 13 vào năm 2010 tại Hà Nội. Lễ khai trương chính thức Trung tâm ASEAN-Trung Quốc tại Bắc Kinh đã được tiến hành bên lề Hội nghị Cấp cao ASEAN-Trung Quốc lần thứ 14 vào ngày 18 tháng 11 năm 2011 tại Ba-li, In-đô-nê-xi-a. Trung tâm này sẽ đóng vai trò là trung tâm cung cấp các thông tin và hoạt động để thúc đẩy hợp tác ASEAN-TQ về thương mại, đầu tư, du lịch, giáo dục và văn hóa.

Về du lịch, Trung Quốc có một tiềm năng đáng kể để trở thành một nguồn chính của khách du lịch trong ASEAN. Theo thống kê của ASEAN, trong năm 2010, ASEAN đã đón được gần 5,4 triệu khách du lịch đến từ Trung Quốc với mức tăng trưởng 28,9% so với năm 2009. Đồng thời, các nước thành viên ASEAN cũng đóng một vai trò quan trọng như các thị trường nguồn cho Trung Quốc. Các số liệu thống kê ghi nhận hơn 5,4 triệu lượt du khách từ các nước ASEAN sang Trung Quốc, tăng 4,5% so với năm 2009. Tại Hội nghị Cấp cao ASEAN-Trung Quốc lần thứ 13 trong tháng 10 năm 2010 tại Hà Nội, Trung Quốc cam kết phấn đấu tăng số khách du lịch hai chiều lên 15 triệu vào năm 2015.

ASEAN-Trung Quốc nhất trí tăng cường hợp tác trong lĩnh vực giao thông vận tải với việc ký kết Biên bản ghi nhớ về Hợp tác Giao thông vận tải trong tháng 11 năm 2004 tại Viên Chăn, Lào. Thông qua Biên bản ghi nhớ này, hai bên đang làm việc với nhau trong các lĩnh vực hợp tác trung hạn và dài hạn sau đây: i) xây dựng cơ sở hạ tầng giao thông; ii) tạo điều kiện thuận lợi cho giao thông vận tải; iii) an toàn hàng hải, an ninh; iv) không khí giao thông vận tải; v) phát triển nguồn nhân lực; và vi) trao đổi thông tin.

ASEAN và Trung Quốc cũng đã ký một Biên bản ghi nhớ về Hợp tác nông nghiệp giai đoạn 2007-2011 bên lề của Hội nghị Cấp cao ASEAN-Trung Quốc lần thứ 10 tại Xê-bu, Phi-líp-pin vào tháng 1 năm 2007 sau khi Biên bản ghi nhớ trước đã hết hạn cuối năm 2006. Tại Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN-Trung Quốc lần thứ 13 trong tháng 10 năm 2010 tại Hà Nội, Trung Quốc cam kết sẽ thiết lập 20 hệ thống giám sát kiểm dịch động vật xuyên biên giới, 3 trung tâm giới thiệu kỹ thuật canh nông và 20 trạm thử nghiệm và cơ sở giới thiệu các giống cây trồng cải tiến tại các nước thành viên ASEAN vào năm 2015.

ASEAN và Trung Quốc tiếp tục tăng cường quan hệ đối tác chiến lược trong lĩnh vực công nghệ thong tin (CNTT) để thúc đẩy hợp tác về đầu tư phát triển nguồn nhân lực về CNTT và tìm hiểu khả năng thành lập một xa lộ thông tin Tiểu vùng sông Mê Công Mở rộng (GMS). Nhằm mục tiêu đó, hai bên đã ký hai văn bản quan trọng, cụ thể là Biên bản ghi nhớ về Hợp tác trong lĩnh vực CNTT vào tháng 10 năm 2003 tại Bali và thông qua Tuyên bố Bắc Kinh về Quan hệ đối tác ASEAN-Trung Quốc Hợp tác công nghệ thông tin vì sự phát triển chung vào tháng 5 năm 2005 tại Bắc Kinh. Để thực hiện Tuyên bố Bắc Kinh, Hội nghị Cấp cao ASEAN-Trung Quốc vào tháng 1 năm 2007 tại Xê-bu, Phi-líp-pin đã thông qua một Kế hoạch hành động 5 năm (2007-2012).

Trung Quốc tiếp tục hỗ trợ ASEAN thu hẹp khoảng cách phát triển thông qua thực hiện dự án/chương trình trong khuôn khổ Sáng kiến Hội nhập ASEAN (IAI) và các sang kiến tăng trưởng kinh tế tiểu vùng khác như Hợp tác Phát triển Lưu vực ASEAN-Mê Công (AMBDC) và Khu vực Tăng trưởng Đông ASEAN (BIMP-EAGA).

Hợp tác chuyên ngành

Trong hợp tác văn hóa - xã hội, hai bên tiếp tục tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực sức khỏe cộng đồng, khoa học và công nghệ, giáo dục, văn hóa, lao động và an sinh xã hội, giao lưu nhân dân và các chính quyền địa phương, môi trường, truyền thông, thanh niên, phát triển xã hội và xóa đói giảm nghèo.

Hợp tác ASEAN-Trung Quốc về giáo dục đạt nhiều tiến triển với việc tổ chức Tuần lễ Hợp tác Giáo dục Trung Quốc-ASEAN lần thứ 4 ngày 17-18 tháng 8 2011 tại Quý Dương, tỉnh Quý Châu, Trung Quốc, góp phần nâng cao hiệu quả hợp tác ASEAN-Trung Quốc nhằm đạt mục tiêu tăng ​​số lượng sinh viên trao đổi từ các nước ASEAN sang Trung Quốc đạt con số 100.000 vào năm 2020 và ngược lại. Tại Hội nghị Cấp cao ASEAN-Trung Quốc lần thứ 13 trong tháng 10 năm 2010 tại Hà Nội, Trung Quốc cũng cam kết cung cấp 10.000 học bổng chính phủ cho các nước thành viên ASEAN, và mời 10.000 giáo viên trẻ, sinh viên và học giả từ các nước thành viên ASEAN thăm Trung Quốc trong vòng 10 năm tới.

ASEAN và Trung Quốc coi trọng và củng cố hợp tác, trao đổi thanh niên. Hội nghị các Bộ trưởng ASEAN và Trung Quốc Phụ trách về Thanh niên lần đầu tiên đã được tổ chức ở Bắc Kinh, Trung Quốc vào ngày 29 tháng 9 năm 2004 và các Bộ trưởng đã thông qua Tuyên bố Bắc Kinh về Hợp tác ASEAN-Trung Quốc về Thanh niên, là kế hoạch vun đắp cho hợp tác giữa ASEAN và Trung Quốc cho hòa bình và thịnh vượng.

Hai bên đã ký MOU về Hợp tác Văn hóa vào ngày 3 tháng 8 năm 2005 tại Băng-cốc, Thái Lan. Thông qua MOU này, ASEAN và Trung Quốc sẽ thúc đẩy trao đổi và hợp tác trong các lĩnh vực văn hóa cả về vật thể và phi vật thể phù hợp với các luật, quy định, chính sách, hướng dẫn và thủ tục hành chính nội địa tương xứng. Một số hoạt động và được lên kế hoạch và thực hiện trong năm nay để kỷ niệm kỷ niệm 20 năm quan hệ đối thoại ASEAN-Trung Quốc, như Liên hoan Nghệ thuật châu Á lần thứ 12 ngày 9-10 tháng 10 2011 và nhân dịp này, các Bộ trưởng Văn hóa ASEAN và Trung Quốc đã gặp nhau bên lề Liên hoan và Diễn đàn Công nghiệp Văn hóa Trung Quốc-ASEAN đã được tổ chức ngày 18-21 tháng 10 năm 2011.

Để nâng cao hiệu quả hợp tác truyền thông, Hội nghị Bộ trưởng ASEAN Phụ trách về Thông tin (AMRI) + Trung Quốc đã diễn ra vào ngày 16 tháng 10 năm 2008 ở Nanning, đã ký MOU về hợp tác Thông tin và Truyền thông, đặt nền tảng vững chắc cho việc củng cố hợp tác trong các lĩnh vực thông tin và truyền thông.

Trong lĩnh vực khoa học công nghệ, ASEAN và Trung Quốc đã thành lập Khoa học Công nghệ Chung ASEAN-Trung Quốc (JSSTC) năm 1995 với vai trò là một cơ quan để lên kế hoạch, phê duyệt, phối hợp, giám sát và đánh giá các chương trình và hoạt động hợp tác chung. Từ đó đã có rất nhiều chương trình và hoạt động chung được tổ chức. 

Hợp tác ASEAN và Trung Quốc đã được tăng cường trong lĩnh vực y tế với việc tổ chức Hội nghị Bộ trưởng Y tế ASEAN-Trung Quốc lần đầu tiên ở Mi-an-ma trong năm 2006. Cả hai bên đang hợp tác trong các lĩnh vực ngăn ngừa và quản lý dịch bệnh HIV/AIDS, dịch cúm gà, các bệnh truyền nhiễm mới xuất hiện khác, và y học cổ truyền trong giai đoạn đầu tiên. Tại Hội nghị Cấp cao ASEAN-Trung Quốc lần thứ 12, Lãnh đạo ASEAN và Trung Quốc đã công nhận giá trị của y học cổ truyền là một biện pháp hiệu quả và bền vững giúp chăm sóc y tế cho người dân. Hai bên cam kết phối hợp củng cố hơn nữa hợp tác trong phát triển y học hiện đại và cổ truyền nhằm đảm bảo cuộc sống tốt hơn cho người dân.

Về môi trường, hai bên đã lập Trung tâm Hợp tác Môi trường Trung Quốc-ASEAN (CAEC) vào tháng 5 năm 2011. CAEC là một tổ chức độc lập hoạt động với sự hỗ trợ của Bộ Bảo vệ môi trường của Trung Quốc với nhiệm vụ chính của nó bao gồm việc thúc đẩy đối thoại chính sách môi trường giữa Trung Quốc và ASEAN, xây dựng và triển khai chiến lược hợp tác môi trường và kế hoạch hành động thực hiện các hoạt động hợp tác trong các lĩnh vực ưu tiên, tiến hành các nghiên cứu chính sách chung, và thúc đẩy quan hệ đối tác công-tư và hợp tác công nghiệp môi trường.